Цифрлық активтер мен өзгертудің дамуы қаржы нарығының инфрақұрылымына қойылатын талаптарды өзгертуде. Бүгінде орталық депозитарийден бағалы қағаздарды дәстүрлі есепке алу және есеп айырысуларды жүзеге асырумен қатар, халықаралық байланыстарды дамыту, деректермен жұмыс істеу және активтердің жаңа түрлерін қолдау күтіледі. KCSD Басқарма төрағасы Еділ Медеу депозитарийдің рөлінің қалай өзгеріп жатқанын және алдағы жылдары оның алдында қандай міндеттер тұрғанын айтып берді.
Forbes: Орталық депозитарий дәстүрлі түрде бағалы қағаздарды есепке алу және есеп айырысуларды жүзеге асыру үшін жауап береді. Бүгінде қаржы нарығында болып жатқан қандай өзгерістер оның рөлін кеңейтіп отыр?
Еділ Медеу:
Қаржы нарығы технологиялық сипатқа ие болып, халықаралық капитал нарықтарымен барған сайын тығыз интеграциялануда. Инвесторға жаһандық нарықтарға кедергісіз қолжетімділік, эмитентке – қаржы құралдарын жедел іске қосу, ал нарық қатысушыларына – API арқылы интеграция қажет. Егер біз депозитарийдің дәстүрлі түсінігі шеңберінде қалып, тек меншік құқығы туралы жазбаны сақтаумен шектелсек, дамып келе жатқан экономика үшін тар орынға айналар едік. Бүгінде есепке алу мен есеп айырысу – біздің негізгі қызметіміз, одан біз ешқашан бас тарта алмаймыз. Алайда осы өзектің айналасында біз ақша қаражатын, деректерді, активтерді және жаһандық нарықтарды байланыстыратын сенімді «тұрақты жолы» бар мүлдем жаңа экожүйе құрдық.
Еділ Медеу:
Қаржы нарығы технологиялық сипатқа ие болып, халықаралық капитал нарықтарымен барған сайын тығыз интеграциялануда. Инвесторға жаһандық нарықтарға кедергісіз қолжетімділік, эмитентке – қаржы құралдарын жедел іске қосу, ал нарық қатысушыларына – API арқылы интеграция қажет. Егер біз депозитарийдің дәстүрлі түсінігі шеңберінде қалып, тек меншік құқығы туралы жазбаны сақтаумен шектелсек, дамып келе жатқан экономика үшін тар орынға айналар едік. Бүгінде есепке алу мен есеп айырысу – біздің негізгі қызметіміз, одан біз ешқашан бас тарта алмаймыз. Алайда осы өзектің айналасында біз ақша қаражатын, деректерді, активтерді және жаһандық нарықтарды байланыстыратын сенімді «тұрақты жолы» бар мүлдем жаңа экожүйе құрдық.
Forbes: Инфрақұрылымды дәл қазір өзгеруге не мәжбүрлеуде?
Еділ Медеу: Есеп айырысу тізбектері қысқарып, жылдамдыққа қойылатын талаптар артып келеді, ал нарықтар бір мезгілде цифрландырылуда әрі бөлінуде. Геосаясат пен комплаенс тәуекелдері активке қол жеткізу оның есепке алынуы мен есеп айырысу маршрутының тұрақтылығына тікелей байланысты екенін көрсетті.
Сонымен қатар технологиялық ландшафт та өзгеруде. Өзгеріс пен DLT біртіндеп эксперименттік кезеңнен практикалық қолдану кезеңіне көшуде. 2026 жылғы наурыздан бастап Еурожүйе белгіленген талаптар сақталған жағдайда, DLT технологиясын пайдалана отырып депозитарийлерде шығарылған активтерді қамтамасыз ету ретінде қабылдайды. Мұндай жағдайда біздің міндетіміз – сенімділік пен тәуекелдерді бақылауға қойылатын талаптарды төмендетпей, жаңа технологияларды жедел меңгеру.
Еділ Медеу: Есеп айырысу тізбектері қысқарып, жылдамдыққа қойылатын талаптар артып келеді, ал нарықтар бір мезгілде цифрландырылуда әрі бөлінуде. Геосаясат пен комплаенс тәуекелдері активке қол жеткізу оның есепке алынуы мен есеп айырысу маршрутының тұрақтылығына тікелей байланысты екенін көрсетті.
Сонымен қатар технологиялық ландшафт та өзгеруде. Өзгеріс пен DLT біртіндеп эксперименттік кезеңнен практикалық қолдану кезеңіне көшуде. 2026 жылғы наурыздан бастап Еурожүйе белгіленген талаптар сақталған жағдайда, DLT технологиясын пайдалана отырып депозитарийлерде шығарылған активтерді қамтамасыз ету ретінде қабылдайды. Мұндай жағдайда біздің міндетіміз – сенімділік пен тәуекелдерді бақылауға қойылатын талаптарды төмендетпей, жаңа технологияларды жедел меңгеру.
Forbes: Цифрлық активтер классикалық депозитарийдің рөлін қалай өзгертеді?
Еділ Медеу: Цифрлық активтер есепке алу түрін өзгертеді, алайда құқықтарды сенімді растау және активтердің сақталуын қамтамасыз ету қажеттілігін жоймайды. Тіпті блокчейн технологиясы қолданылған жағдайда да, нарық қатысушылары есепке алуды жүргізуге кімнің жауапты екенін, өкілеттіктердің қалай бөлінетінін және техникалық ақау орын алған жағдайда, не болатынын түсінуі тиіс. Сондықтан жаңа технологиялар инфрақұрылымға қосымша талаптар қояды.
2026 жылы біз криптокастоди бағытын іске қостық. Халықаралық провайдер BitGo-мен жүйені қосу және техникалық баптау жұмыстары аяқталды, шартқа қол қойылды, ішкі құжаттар және криптоактивтерді енгізу, есепке алу және шығару процестерінің толық циклі әзірленді. Self-custody мақсатты моделінде жеке кілттерді Орталық депозитарийдің өзі басқарады, осылайша Орталық депозитарий арқылы сақталатын криптоактивтерге қатысты технологиялық егемендік қамтамасыз етіледі.
Екінші бағыт — цифрлық қаржылық активтерді ұстаушылардың тізілімдері: эмиссия туралы мәліметтерді қабылдау, шығарылым параметрлерін өзгерту, платформалармен салыстырып тексеру және детокенизация. Болашақта депозитарий дәстүрлі және цифрлық құралдар үшін екі оқшауланған нарық қалыптастырмай, бірыңғай сенім стандартын қамтамасыз ете алуы тиіс.
Еділ Медеу: Цифрлық активтер есепке алу түрін өзгертеді, алайда құқықтарды сенімді растау және активтердің сақталуын қамтамасыз ету қажеттілігін жоймайды. Тіпті блокчейн технологиясы қолданылған жағдайда да, нарық қатысушылары есепке алуды жүргізуге кімнің жауапты екенін, өкілеттіктердің қалай бөлінетінін және техникалық ақау орын алған жағдайда, не болатынын түсінуі тиіс. Сондықтан жаңа технологиялар инфрақұрылымға қосымша талаптар қояды.
2026 жылы біз криптокастоди бағытын іске қостық. Халықаралық провайдер BitGo-мен жүйені қосу және техникалық баптау жұмыстары аяқталды, шартқа қол қойылды, ішкі құжаттар және криптоактивтерді енгізу, есепке алу және шығару процестерінің толық циклі әзірленді. Self-custody мақсатты моделінде жеке кілттерді Орталық депозитарийдің өзі басқарады, осылайша Орталық депозитарий арқылы сақталатын криптоактивтерге қатысты технологиялық егемендік қамтамасыз етіледі.
Екінші бағыт — цифрлық қаржылық активтерді ұстаушылардың тізілімдері: эмиссия туралы мәліметтерді қабылдау, шығарылым параметрлерін өзгерту, платформалармен салыстырып тексеру және детокенизация. Болашақта депозитарий дәстүрлі және цифрлық құралдар үшін екі оқшауланған нарық қалыптастырмай, бірыңғай сенім стандартын қамтамасыз ете алуы тиіс.
Forbes: Онда 2025 жылдың және 2026 жылдың бірінші жартыжылдығының қорытындыларын қалай бағалар едіңіз?
Еділ Медеу: Мен бұл нәтижелерді, ең алдымен, қызметіміздің көлемі мен клиенттік базамыздың өсуі арқылы бағалар едім. Бір жарым жыл ішінде депозитарийлік қызмет көрсетудегі қазақстандық мемлекеттік бағалы қағаздардың, акциялардың (мемлекеттік акциялар пакеттерін қоспағанда) және корпоративтік облигациялардың көлемі 45%-ға өсіп, 170 млрд АҚШ долларына баламалы болды. Шетелдік бағалы қағаздардың көлемі 16%-ға өсіп, 12,6 млрд АҚШ долларын құрады. 2026 жылғы 1 шілдедегі жағдай бойынша Орталық депозитарийдің есепке алу жүйесіндегі брокерлік шоттардың саны 5,6 млн-ға жетті, ал депозитарийлік қызмет көрсетуде шамамен 3 000 бағалы қағаздар шығарылымы болды. 2025 жылы Орталық депозитарийдің таза пайдасы алғаш рет 2 млрд теңгеден асып, тиімділік шамамен 20%-ды құрады. Бұл жаңа өнімдерге және инфрақұрылымды дамытуға инвестиция салуды жалғастыруға мүмкіндік береді. Инфрақұрылымдық ұйым үшін негізгі көрсеткіш – қызмет көлемі мен жүктеменің өсуімен қатар, жүйенің тұрақтылығы мен нарық қатысушыларына көрсетілетін қызмет сапасының сақталуы.
Еділ Медеу: Мен бұл нәтижелерді, ең алдымен, қызметіміздің көлемі мен клиенттік базамыздың өсуі арқылы бағалар едім. Бір жарым жыл ішінде депозитарийлік қызмет көрсетудегі қазақстандық мемлекеттік бағалы қағаздардың, акциялардың (мемлекеттік акциялар пакеттерін қоспағанда) және корпоративтік облигациялардың көлемі 45%-ға өсіп, 170 млрд АҚШ долларына баламалы болды. Шетелдік бағалы қағаздардың көлемі 16%-ға өсіп, 12,6 млрд АҚШ долларын құрады. 2026 жылғы 1 шілдедегі жағдай бойынша Орталық депозитарийдің есепке алу жүйесіндегі брокерлік шоттардың саны 5,6 млн-ға жетті, ал депозитарийлік қызмет көрсетуде шамамен 3 000 бағалы қағаздар шығарылымы болды. 2025 жылы Орталық депозитарийдің таза пайдасы алғаш рет 2 млрд теңгеден асып, тиімділік шамамен 20%-ды құрады. Бұл жаңа өнімдерге және инфрақұрылымды дамытуға инвестиция салуды жалғастыруға мүмкіндік береді. Инфрақұрылымдық ұйым үшін негізгі көрсеткіш – қызмет көлемі мен жүктеменің өсуімен қатар, жүйенің тұрақтылығы мен нарық қатысушыларына көрсетілетін қызмет сапасының сақталуы.
Forbes: KCSD-дің цифрландырылуы клиентке, тек IT-мамандарға ғана емес, нақты қай тұста байқалады?
Еділ Медеу: Клиент үшін цифрландыру, ең алдымен, операцияларды жүргізуге жұмсалатын уақыттың және қолмен орындалатын әрекеттер санының қысқаруынан көрінеді. Мысалы, бұрын бағалы қағаздар бойынша корпоративтік әрекеттерді өңдеу орта есеппен 17 минут алса, қазір бұл көрсеткіш бір секундтан аз уақытты құрайды. Бұл процестердің 86%-ы автоматтандырылған, ал стандартты операциялар бойынша автоматтандыру деңгейін 100%-ға жеткізуді жоспарлап отырмыз.
Еділ Медеу: Клиент үшін цифрландыру, ең алдымен, операцияларды жүргізуге жұмсалатын уақыттың және қолмен орындалатын әрекеттер санының қысқаруынан көрінеді. Мысалы, бұрын бағалы қағаздар бойынша корпоративтік әрекеттерді өңдеу орта есеппен 17 минут алса, қазір бұл көрсеткіш бір секундтан аз уақытты құрайды. Бұл процестердің 86%-ы автоматтандырылған, ал стандартты операциялар бойынша автоматтандыру деңгейін 100%-ға жеткізуді жоспарлап отырмыз.
Forbes: Депозитарийдің өз клиенттерімен бәсекелесе бастау қаупі туындамай ма?Еділ Медеу: Мұндай тәуекелді ескеру қажет. Орталық депозитарий жалпы нарықтық инфрақұрылымға жататын және барлық қатысушыларға тең талаптармен қолжетімді сервистерді дамытады. Open API, анықтамалықтар, корпоративтік әрекеттерді автоматтандыру және эмитенттерге арналған сервистер банктер мен брокерлердің операциялық шығындарын азайтады, бірақ олардың түпкі клиенттерге көрсететін қызметтерін алмастырмайды. Мұндай жобалардың тиімділігін біз операцияларды жүргізу мерзімдерін, қолмен орындалатын жұмыстардың көлемін және нарық қатысушыларының операциялық тәуекелдерін қысқарту арқылы бағалаймыз.
Forbes: KCSD-дің өңірлік депозитарийлік хабқа айналу мақсаты жарияланды. Бұл терминнің астарында не жатыр?
Еділ Медеу: Өңірлік депозитарийлік хабқа біз қазақстандық инвесторлар шетелдік нарықтарға, ал шетелдік инвесторлар Қазақстанның және өңірдегі басқа елдердің қаржы құралдарына қол жеткізе алатын инфрақұрылымды түсінеміз. Бұл тізбекте делдалдар неғұрлым аз болған сайын, операциялардың құны соғұрлым төмен, есеп айырысулар соғұрлым жылдам болады және әр тараптың жауапкершілігі айқынырақ болады.
Егер 2022 жылдың басында Орталық депозитарийдің шоттары тек Еуропа, Ресей, Қырғызстан және Беларусь депозитарийлерінде ашылған болса, қазіргі уақытта біз Америка (2023 жыл), Таяу Шығыс (2026 жыл), Түркия (2025 жыл), Армения (2025 жыл), Әзірбайжан (2025 жыл) және Тәжікстан (2026 жыл) депозитарийлері мен жаһандық банктерінде тікелей шоттар аштық.
Біздің клиенттеріміз өз инвестициялары үшін түсінікті, тікелей әрі болжамды маршруттарға және оларды сақтаудың сенімді орындарына қол жеткізеді.
Клиенттеріміздің географиясы туралы айтқанда, оның әртараптандырылғанын атап өткен жөн. 2022 жылдың басына оралсақ, біздің депоненттеріміз небәрі 53 қаржы ұйымынан тұрды, олардың 90% қазақстандық банктер мен брокерлер болды. Қазіргі уақытта біздің клиенттеріміз – 11 елден 128 қаржы ұйымы, олардың қатарында БАӘ, Кипр, Гонконг, Қырғызстан, Армения, Тәжікстан, Түркия және Әзірбайжан елдері бар. Бұл ретте клиенттеріміздің құрылымында қазақстандық банктер мен брокерлердің үлесі небәрі 37,5%-ды, ал АХҚО қатысушыларының үлесі 18,7%-ды құрайды. Қалған клиенттеріміз – бейрезидент ұйымдар. Осылайша, соңғы 4 жылда клиенттік базамыз 141%-ға өсті.
Біздің клиенттерімізге шетелдік бағалы қағаздарға ыңғайлы қолжетімділік, ал шетелдік инвесторларға жергілікті бағалы қағаздарға түсінікті әрі қолайлы қолжетімділік қажет. 2022 жылдың басында біздің депозитарийлік қызмет көрсетуімізде бар болғаны 1 316 бағалы қағаздар шығарылымы болды, оның ішінде шетелдік бағалы қағаздардың үлесіне 431 шығарылым тиесілі еді. Төрт жыл ішінде бұл көрсеткіш 127%-ға өсіп, 2 991 шығарылымға жетті, оның ішінде шетелдік бағалы қағаздар шығарылымдарының саны 367%-ға артты.
Сондықтан біз негізгі шетелдік нарықтармен тікелей байланыстарды жүйелі түрде қалыптастырып келеміз. 2026 жылы іске асыру жоспарланып отырған келесі бағыт — Гонконг пен Қытай. Бұл жұмыстың практикалық нәтижесі – комплаенс және активтерді қорғау бойынша қажетті талаптарды сақтай отырып, делдалдар санын, операцияларды жүргізу мерзімдерін және олардың құнын қысқарту.
Еділ Медеу: Өңірлік депозитарийлік хабқа біз қазақстандық инвесторлар шетелдік нарықтарға, ал шетелдік инвесторлар Қазақстанның және өңірдегі басқа елдердің қаржы құралдарына қол жеткізе алатын инфрақұрылымды түсінеміз. Бұл тізбекте делдалдар неғұрлым аз болған сайын, операциялардың құны соғұрлым төмен, есеп айырысулар соғұрлым жылдам болады және әр тараптың жауапкершілігі айқынырақ болады.
Егер 2022 жылдың басында Орталық депозитарийдің шоттары тек Еуропа, Ресей, Қырғызстан және Беларусь депозитарийлерінде ашылған болса, қазіргі уақытта біз Америка (2023 жыл), Таяу Шығыс (2026 жыл), Түркия (2025 жыл), Армения (2025 жыл), Әзірбайжан (2025 жыл) және Тәжікстан (2026 жыл) депозитарийлері мен жаһандық банктерінде тікелей шоттар аштық.
Біздің клиенттеріміз өз инвестициялары үшін түсінікті, тікелей әрі болжамды маршруттарға және оларды сақтаудың сенімді орындарына қол жеткізеді.
Клиенттеріміздің географиясы туралы айтқанда, оның әртараптандырылғанын атап өткен жөн. 2022 жылдың басына оралсақ, біздің депоненттеріміз небәрі 53 қаржы ұйымынан тұрды, олардың 90% қазақстандық банктер мен брокерлер болды. Қазіргі уақытта біздің клиенттеріміз – 11 елден 128 қаржы ұйымы, олардың қатарында БАӘ, Кипр, Гонконг, Қырғызстан, Армения, Тәжікстан, Түркия және Әзірбайжан елдері бар. Бұл ретте клиенттеріміздің құрылымында қазақстандық банктер мен брокерлердің үлесі небәрі 37,5%-ды, ал АХҚО қатысушыларының үлесі 18,7%-ды құрайды. Қалған клиенттеріміз – бейрезидент ұйымдар. Осылайша, соңғы 4 жылда клиенттік базамыз 141%-ға өсті.
Біздің клиенттерімізге шетелдік бағалы қағаздарға ыңғайлы қолжетімділік, ал шетелдік инвесторларға жергілікті бағалы қағаздарға түсінікті әрі қолайлы қолжетімділік қажет. 2022 жылдың басында біздің депозитарийлік қызмет көрсетуімізде бар болғаны 1 316 бағалы қағаздар шығарылымы болды, оның ішінде шетелдік бағалы қағаздардың үлесіне 431 шығарылым тиесілі еді. Төрт жыл ішінде бұл көрсеткіш 127%-ға өсіп, 2 991 шығарылымға жетті, оның ішінде шетелдік бағалы қағаздар шығарылымдарының саны 367%-ға артты.
Сондықтан біз негізгі шетелдік нарықтармен тікелей байланыстарды жүйелі түрде қалыптастырып келеміз. 2026 жылы іске асыру жоспарланып отырған келесі бағыт — Гонконг пен Қытай. Бұл жұмыстың практикалық нәтижесі – комплаенс және активтерді қорғау бойынша қажетті талаптарды сақтай отырып, делдалдар санын, операцияларды жүргізу мерзімдерін және олардың құнын қысқарту.
Forbes: Бірнеше жылдан кейін KCSD-ді жаңа буын инфрақұрылымы ретінде қалай елестетесіз?
Еділ Медеу: Мен KCSD-ді қатысушыларға жаңа құралдарды нарыққа неғұрлым жылдам шығаруға, әртүрлі юрисдикциялардағы активтермен жұмыс істеуге, біздің сервистерімізді өз жүйелеріне интеграциялауға және қажетті деректерді алуға мүмкіндік беретін сенімді инфрақұрылым ретінде елестетемін. Бұл ретте клиент үшін негізгі процестер қарапайым, жылдам әрі болжамды болып қалуы тиіс.
KCSD-дің трансформациясы нарықтың негізгі инфрақұрылымының уақыт талабынан оза отырып, сонымен бірге өзінің базалық функциялары – есеп айырысулардың сенімділігі мен есепке алудың дәлдігін жоғалтпай дами алатынын көрсетеді. Қазіргі заманғы нарық технологиялық тұрақтылыққа, киберқауіпсіздікке, деректердің сапасына, халықаралық байланыстылыққа және активтердің жаңа түрлеріне қызмет көрсетуге қосымша талаптар қояды. Осы бағыттарды дамыту – Орталық депозитарийдің қаржы нарығындағы рөлінің заңды жалғасы әрі Қазақстанның қаржы нарығы бәсекеге қабілетті, икемді және болашақтың сын-қатерлеріне дайын болып қалуы үшін қажетті шарт.
Еділ Медеу: Мен KCSD-ді қатысушыларға жаңа құралдарды нарыққа неғұрлым жылдам шығаруға, әртүрлі юрисдикциялардағы активтермен жұмыс істеуге, біздің сервистерімізді өз жүйелеріне интеграциялауға және қажетті деректерді алуға мүмкіндік беретін сенімді инфрақұрылым ретінде елестетемін. Бұл ретте клиент үшін негізгі процестер қарапайым, жылдам әрі болжамды болып қалуы тиіс.
KCSD-дің трансформациясы нарықтың негізгі инфрақұрылымының уақыт талабынан оза отырып, сонымен бірге өзінің базалық функциялары – есеп айырысулардың сенімділігі мен есепке алудың дәлдігін жоғалтпай дами алатынын көрсетеді. Қазіргі заманғы нарық технологиялық тұрақтылыққа, киберқауіпсіздікке, деректердің сапасына, халықаралық байланыстылыққа және активтердің жаңа түрлеріне қызмет көрсетуге қосымша талаптар қояды. Осы бағыттарды дамыту – Орталық депозитарийдің қаржы нарығындағы рөлінің заңды жалғасы әрі Қазақстанның қаржы нарығы бәсекеге қабілетті, икемді және болашақтың сын-қатерлеріне дайын болып қалуы үшін қажетті шарт.